قلبى برداشته مىشود و بموجب صفات و خصوصيّات دل صورتى مناسب با چنين دل از آنچه در لوح محفوظ ثبت است در آن نقش مىشود ولى چون نيروى خيال در هنگام خواب هم بيكار نيست آن صورت را كه از لوح محفوظ در دل نقش مىشود ميگيرد و به صورت مناسب با خودش تغيير ميدهد و بخاطره ميسپارد و چون انسان بيدار مىشود فقط آنچه در خيال بوده است به ياد دارد ، از اينجهت تعبير خواب بايستى بوسيله ى شخصى زيرك باشد كه بتواند تميز دهد و تطبيق كند آنچه كه در خاطر مانده است با معنى حقيقى كه بدل نقش بوده است و براى همين است كه سنت است نقل خواب براى عالم خيرخواه ، و خواب سه دسته است : اوّل - حديث نفس يعنى روان انسانى آنچه را در بيدارى مشغول به آن بوده است در خواب خود را به آن مشغول مىبيند مثل فكر و كار زندگى و روابط عاشق و معشوق كه در خواب با همانها سر و كار پيدا مىشود . دوّم - عمل شيطان است با انسان كه او را بازيچه ى خود قرار ميدهد و چيزى به او نشان ميدهد كه ميترسد و حالت احتلام از اين دسته ى دوّم است ، و اين دو دسته انعكاس صورتى از حقيقت نيست و تعبير ندارد . دسته ى سوّم - همان انعكاس از لوح محفوظ است كه ملك از امّ الكتاب براى انسان ميآورد و بشارتهاى خداوندى است . « وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الأَحادِيثِ » 6 مجمع : تأويل در اصل لغت نتيجه ى نهائى است و آنچه مرجع معانى مختلف است و معنى تأويل الحديث فهم و فقه حديث است كه حكم و نتيجه ى نهائى آن باشد و فايده ى قابل اطمينان آن . و در معنى اين جمله قتاده گفته است : يعنى تعبير خواب را به تو ميآموزد ، و چون مردم از خواب خود سخن ميگويند از اينجهت رؤيا احاديث ناميده شده است و چون در تعبير خواب از نتيجه ى خواب اطلاع ميدهند از اينجهت تعبير تأويل ناميده شده است : ابو مسلم گفته است : يعنى بوسيله ى وحى و نبوّت عواقب امور را به تو ميآموزد تا معجزه ى تو باشد و دليل بر اين معنى نسبت تعليم و آموزش است به خداوند كه آنچه او ياد ميدهد بوسيله ى وحى و الهام است . حسن بصرى